Bloom Taksonomisi Nedir? Soru Örnekleriyle Rehber

Bloom taksonomisi, öğrenme hedeflerini ve soruları bilişsel karmaşıklıklarına göre sıralayan bir sınıflandırma sistemidir. Bir sorunun öğrenciden yalnızca bilgiyi hatırlamasını mı, yoksa bilgiyi yeni bir durumda kullanmasını, çözümlemesini ya da yeni bir ürün ortaya koymasını mı beklediğini görmenizi sağlar. Ders planı yazan, sınav hazırlayan ve etkinlik tasarlayan öğretmenler ve akademisyenler için bu yüzden çok kullanışlı bir araçtır. Bu yazıda Bloom taksonomisinin altı düzeyini, her düzeye uygun fiilleri ve soru kökü örneklerini, ders ve sınavlarda düzeyleri nasıl dengeleyeceğinizi anlatıyoruz. Ders planı tarafı için ChatGPT ile ders planı hazırlama yazımıza da bakabilirsiniz.

İçindekiler

• Bloom taksonomisi nedir?
• Altı düzey ve anlamları
• Fiiller ve soru kökleri
• Derste ve sınavda düzeyleri dengelemek
• Sık yapılan hatalar
• Sık sorulan sorular

Bloom taksonomisi nedir?

Taksonomi, bir alandaki öğeleri belirli bir ölçüte göre sıralayan düzendir. 1950'lerde Benjamin Bloom ve çalışma arkadaşlarının geliştirdiği sınıflandırma, öğrenme hedeflerini basitten karmaşığa ayırır. Sonraki yıllarda güncellenmiş sürümü yaygınlaşmıştır; bu sürümde düzeyler fiil biçiminde adlandırılır ve en üst düzey “yaratma”dır. Eğitimde bugün genellikle bu güncellenmiş sürüm kullanılır.

Taksonominin pratik değeri şudur: “Öğrenciler konuyu öğrendi” demek yerine, hangi düzeyde öğrendiğini sorabilirsiniz. Bir öğrenci tanımı ezberleyebilir (hatırlama) ama onu yeni bir örneğe uygulayamaz (uygulama). Sorularınızı bilinçli olarak farklı düzeylere dağıtırsanız bu farkı görünür kılarsınız.

Altı düzey ve anlamları

Altı düzey, alttan üste şöyle sıralanır:

Hatırlama ve anlama

İlk iki düzey bilgiyle ilgilidir. Hatırlama, bilgiyi olduğu gibi geri çağırmaktır: tanım, tarih, terim. Anlama, aynı bilgiyi kendi cümleleriyle açıklayabilmektir: özetleme, örnekleme, yorumlama.

Uygulama ve analiz

Uygulama, öğrenilenin yeni bir durumda kullanılmasıdır: bir kuralla bir problem çözmek gibi. Analiz ise bir bütünü parçalarına ayırmak, ilişkileri görmek, karşılaştırmak ve neden-sonuç bağlantıları kurmaktır.

Değerlendirme ve yaratma

Değerlendirme, ölçütlere göre yargıda bulunmak, savunmak ve eleştirmektir. Yaratma ise parçaları yeni bir bütün hâlinde birleştirmek: plan, tasarım, ürün ya da özgün bir çözüm ortaya koymaktır. Yüksek düzeyli bu hedefler genellikle projelerle ve açık uçlu sorularla ölçülür.

Fiiller ve soru kökleri

Bir sorunun hangi düzeye ait olduğunu belirleyen çoğunlukla kullandığınız fiildir. “Tanımlayınız” hatırlama düzeyinde, “karşılaştırınız” analiz düzeyinde, “tasarlayınız” yaratma düzeyindedir. Aşağıdaki tablo her düzey için örnek fiilleri ve soru köklerini gösterir:

Tablo bir başlangıçtır; her alanın kendi fiilleri ve kalıpları vardır. Kendi dersinizde sık kullandığınız soru köklerini düzeylere yerleştirip kişisel bir liste çıkarmak, bir sonraki sınavı hazırlarken size zaman kazandırır.

Derste ve sınavda düzeyleri dengelemek

Her sorunun üst düzeyde olması gerekmez; temel bilgi olmadan yüksek düzeyli düşünme de olmaz. Önemli olan dağılımın bilinçli olmasıdır. Tamamen hatırlama sorularından oluşan bir sınav ezberi ölçer; tamamen yaratma sorularından oluşan bir sınav ise temel bilgiyi yoklamaz. Çoğu ders için bir karışım uygundur. Örneğin beş soruluk bir ara kontrol için şöyle bir dağılım düşünebilirsiniz:

Bu yalnızca örnektir; ders düzeyine, öğrenme çıktılarına ve sınavın amacına göre dağılımı değiştirin. Ders içi anlık sorularda genellikle ilk üç düzey yeterlidir; analiz ve üstü sorular için öğrencilere düşünme zamanı vermek gerekir. Canlı sorularla anlama kontrolü için derste canlı quiz ve anlık ölçme yazısındaki yöntemler işinize yarayabilir.

Sık yapılan hatalar

• Düzeyi fiille değil içerikle belirlemek. “Karşılaştırınız” yazmanız sorunun analiz olduğunu garanti etmez; öğrenci cevabı ezberden veriyorsa soru hatırlama düzeyindedir.
• Düzeyleri sınav zorluğuyla karıştırmak. Zor olmak ile üst düzey olmak aynı şey değildir. Bir hatırlama sorusu çok zor bir detayı sorabilir.
• Yalnızca alt düzeyle kalmak. Test soruları doğası gereği alt düzeye kayabilir; üst düzeyleri açık uçlu sorularla tamamlayın.
• Çok fazla düzeyi aynı derse sığdırmak. Bir derste üç dört düzey yeterlidir; altısını birden hedeflemeyin.

Yapay zekâ ile soru hazırlıyorsanız Bloom düzeyini komutta açıkça belirtmek çıktının kalitesini artırır. Bunun için yapay zekâ ile sınav soruları nasıl hazırlanır kılavuzuna bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Bloom taksonomisi eski sürümle yenisi arasında ne fark var?

Güncellenmiş sürümde düzey adları fiil biçimindedir (hatırlama, anlama, uygulama, analiz, değerlendirme, yaratma) ve en üst düzey “yaratma”dır. Orijinal sürümde “sentez” ve “değerlendirme” sıralaması farklıdır.

Çoktan seçmeli sorular üst düzeyleri ölçebilir mi?

Kısmen. Uygulama ve analiz düzeyinde iyi tasarlanmış çoktan seçmeli sorular yazılabilir; yaratma düzeyi için açık uçlu görevler daha uygundur.

Her ders için aynı dağılım mı kullanılmalı?

Hayır. Dağılım dersin düzeyine ve amacına göre değişir. Giriş derslerinde alt düzeyler, ileri derslerde üst düzeyler ağırlık kazanır.

Bloom'u kullanmak zorunda mıyım?

Zorunlu değil, ama ders hedeflerinizi ve sorularınızı sistematik biçimde gözden geçirmenin kolay bir yoludur. Kurumunuzun öğrenme çıktısı formatıyla birlikte kullanabilirsiniz.

Sonuç

Bloom taksonomisi, bir sorunun öğrenciden ne beklediğini görünür kılar. Altı düzeyi bilmek, fiillerle soruların düzeyini ayarlamak ve ders ile sınavlarda dağılımı bilinçli kurmak ölçmeyi daha anlamlı yapar. Soruları yapay zekâyla üretirken de düzeyi komutta belirtin. Beyaz Tebeşir ile ders içi sorularınızı etkinlik olarak sunmak için ücretsiz başvurun.